WARSAW FOR TOURISTS. 1846.

Zaciekawiła mnie od pierwszego wejrzenia za sprawą ciekawych tłumaczeń nazw warszawskich ulic i budowli. Z pewnością mogła się przydać odwiedzającemu w pierwszej połowie XIX wieku Warszawę Anglikowi. W prawdzie nie każdy przechodzień na ulicy odpowiedziałby mu w jego ojczystym języku, ale sam bez problemu wymówiłby je czytając ufonetyczniony zapis. Mapa wydana przez Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Przydatnej[1] ma jeszcze wiele niespodzianek w zanadrzu.

O co w tym wszystkim chodzi?

Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Przydatnej, znane w Wielkiej Brytanii pod skrótową nazwą SDUK, powstało w 1826 roku. Założył je Lord Brougham, który pragnął szerszego dostępu do wiedzy. Jego działania były skierowane przede wszystkim do osób, które nie mogły zdobyć klasycznego wykształcenia lub wolały uczyć się same. By osiągnąć utylitarny cel, Towarzystwo skupiło się działalności wydawniczej. Publikowało niedrogie broszury, które przedstawiały wiedzę naukową w przystępny dla czytelnika sposób. Pośród publikacji było wiele map. Towarzystwo przestało istnieć w 1846 roku. Dwa lata przed zamknięciem działalności w pierwszym wydaniu tomu zebranych map znalazł się plan Warszawy. Stolica Polski według angielskiego wydawcy trafiła do kanonu wiedzy powszechnej.

Na ludzką skalę

Choć mapa zajmuje całą stronę to od razu uwagę przyciąga grafika na jej dole. To porównanie najważniejszych budynków w Warszawie[2]. W ten sposób studiujący mapę od razu zyskuje pojęcie o skali miasta. Co jest bardziej odczuwalne dla przechodnia niż skala budynków? Patrząc się na ich rozmiary na porównaniu od razu zdajemy sobie sprawę, że ówczesna Warszawa to miasto na ludzką skalę w porównaniu do Paryża czy Londynu. Przyjazne rozmiary sugeruje już sam wybór porównywanych budowli, który rozpoczyna strażnica oraz kamienica. Ciekawi także fakt, że przedstawione budowle to wiernie odwzorowane fasady architektonicznych pierwowzorów. W tłumaczeniu ich nazw na język angielski od razu czuć brytyjska perspektywę:

Guard House – koszary lub rogatki.

Private House – kamienica prywatna

Church of St. Alexander – Kościół pw św. Aleksandra

Church of St. Bernard – Kościół pw św. Bernarda

Dominican Church – Kosćiół Dominikański (a nie św. Jacka, jak zwykło się go w Warszawie nazywać)

Military Hospital – Szpital polowy

Academy of Sciences – Akademia Nauk

Protestant Church – Kościół Protestancki (a nie Ewangelicko-Augsburski; to wyznanie było na Wyspach Brytyjskich praktycznie nieobecne)

School of the Fine Arts – Szkoła Sztuk Pięknych (a nie Akademia Sztuk Pięknych)

Foundling Hospital – Szpital sierocy

Church of Holy Cross – Kościół pw św. Krzyża

Carmelite Church – Kościół oo. Karmelitów

Observatory – Obserwatorium

Bank – (najprawdopodobniej) Bank dla Handlu i Przemysłu w Polsce

Jerozolimskie Gate – Rogatki Jerozolimskie

Wybór budowli jest bardzo pragmatyczny. Prezentuje bowiem najczęstsze w Warszawie budynki czyli kamienice, kościoły, budynki wojskowe oraz szpitale oraz gmachy użyteczności publicznej. Ciekawi brak pałaców i magnackich rezydencji, na które dziś tak chętnie zwracamy uwagę.

Pod przedstawieniami budynków zawarto jeszcze skalę w, jakżeby inaczej, stopach. To idealne zaproszenie do spaceru ulicami XIX- wiecznej Warszawy. Niestety, opisywana mapa nie zmieściła się w kieszeni surduta….

Dzielnice

Na mapie zaznaczono dwa główne obszary. Żółta linia kreśli granice miasta w roku 1762, czerwona zaś obecne czyli te z roku 1831. Mapa „wyróżnia” następujące dzielnice i obszary, które współcześnie klasyfikują się jako jednostki administracyjne:

Praga (burnt 1794 and 1831) – Praga (spalona w 1794 i 1831). Opis dzielnice wskazuje na dwa tragiczne wydarzenia w jej historii.

Sasla Kempa – czyli Saska Kępa. Tu jeszcze jako obszar, siedlisko. Uwagę przyciąga jednak Hollanderie Island czyli Wyspa Olęderska. Ciekawi zapis fonetyczny, bez tłumaczenia.

Szulec – współczesny Solec. Nazwa bez tłumaczenia ani wskazówek, co do wymowy.

New Town – Nowe Miasto. Z dzisiejszej perspektywy dziwi brak „Starego Miasta”, chociaż w XIX wieku zapewne nie funkcjonował wtedy taki koncept.

Joli Bord – Żoliborz, zapisany po francusku dla ułatwienia wymowy.

Colonia Wola (Village of Wola) – Kolonia Wola (wieś Wola). Tuż przy granicy ówczesnej Warszawy. Autorzy uznali, że jest to miejsce na tyle istotne, że należy podkreślić jego nazwę dodatkowym opisem lub stosunkowo zwartą zabudowę i wiatraki. Podobnie rzecz ma się z pobliskim polem elekcyjnym królów, które również przedstawiono bardziej szczegółowo Field where the Kings of Poland were elected – Pole gdzie wybierano królów Polski.

Czysle  – jeden z wielu przypadków dziwnej transliteracji na mapie. Litera „t” została zamieniona na literę „l”. Czy jednak faktycznie ułatwia to wymowę polskiej nazwy po angielsku nie wiem.

Grzybow – czyli Grzybów.

Vjazdow – Ujazdów.

Powonski ­– czyli Powązki. Wieś za Warszawą ulokowana na drodze do Paryża (road to Paryz). Polskie „ą” zamieniono na „on” by ułatwić wymowę.

Fauxbourg – z francuskiego przedmieście, choć na mapie położone dość centralnie. Z pewnością odnosi się do Krakowskiego Przedmieścia, które na mapie zaznaczono kawałeczek dalej. Niestety tej nazwy już nie przetłumaczono, ani opisano.

Ulice

Obecność wojska

Pierwotna wersja mapy zostały wydana w 1831 roku czyli w czasie bezpośrednio po Powstaniu Listopadowym. Nie wiemy w jakim stopniu kartografowie odpowiedzialny za mapę znali historię Warszawy i Polski. Ich dzieło oddaje jednak istotny element Warszawy tuż po listopadowym zrywie – wszechobecność carskiego wojska. Miejsca wojskowe, które dziś uznalibyśmy za strategiczne lub tajne są na mapie bardzo dobrze oznaczone i opisane. Większość z nich ma od razu podano pod angielską nazwą lub przetłumaczono w nawiasie. Bawi różnorodność fonetycznego zapisu słowa „gwardia” oraz bezpośrednie zapożyczenie niemieckich nazw z wojskowej terminologii (cekauz i cuchthaus).

Gwardgi – ulica Gwardii czyli droga prowadząca do…

Koszary Givardy Korroney (Barracks) – koszarów gwardii koronnej. Te zaś zasłużyły sobie na całkowicie fonetyczną nazwę.

Kosciol Kwardyi – Kościół gwardii.

Plac Musztry ­­– pole ćwiczeń znajdujące się niedaleko granic miasta i gwardyjskich koszar. Nazwy jednak nie przetłumaczono na język angielski.

Cuchthaus (House of Correction) – więzienie, poprawczak. Uwagę zwraca spolszczona pisownia niemieckiej nazwy więzienia.

Cekauz (Arsenal) – Arsenał. Tak samo jak w przypadku poprzedniej nazwy, autorzy mapy zapożyczyli spolszczenie niemieckojęzycznej nazwy.

Artillery Barracks – koszary artyleryjskie.

Kozary Wielopolski (Barracks) – Koszary Mirowskie

Prochownia (Powder Magazine) – prochownia na Starym Mieście

Kasimirsowkie Koszary (Barracks) – koszary kazimierzowskie czyli zabudowania obecnego Uniwersytetu Warszawskiego. Po Powstaniu Listopadowym działalność Uniwersytetu zawieszono.

Rzeka

Vistula Or Wisla – nazwa polska oraz angielska, zaczerpnięta z łaciny, zostały podane równolegle.

„Miejsca użyteczności publicznej” – place i ogrody

Na mapie pojawiają się także nazwy miejsc, które dziś służą warszawiakom jako place i parki. W momencie wydania ich funkcja jako „miejsca użyteczności publicznej” dopiero się rodziła. Niemniej jednak, ich obecność na mapie jest wyraźnie zaznaczona. Poza centralnie położonymi placami, placów i ogrodów najwięcej można znaleźć na obszarze Mokotowa i Ujazdowa, służących dawniej jako miejsca wycieczek podmiejskich.

Oyrod Krole (Kings Gardens) ­– Ogród Saski. Bezpośrednia lokalizacja za Pałacem Saskim, który nazywano wówczas Królewskim.

Zamek Ujaz (Catle of Ujazdow)

The Belvedere – Belweder

Villa Lazienki ­– Łazienki. Dzisiejszy park wraz z Belwerderem zaznaczony jest na mapie jako otwarty obszar, który wpisuje się w układ urbanistyczny miasta.

Road of Ujazdow – Aleje Ujazdowskie

Fortyfikacje

Na mapie skrupulatnie oznaczono ufortyfikowane granice miasta. Czerwona linia wałów pokazuje zakres ówczesnej Warszawy poza, który zgodnie z rosyjskim poleceniem miasto nie mogło się rozrastać.

Fortifications – mur, wał, umocnienie.

Gate – rogatki. Na mapie zaznaczone są wszystkie: Czerniakowskie Gate, Belwederskie Gate, Mokotowskie Gate, Jerozolimskie Gate, Wolskie Gate, Powaskoskie Gate, Marymontskie Gate oraz te na Pradze czyli: Golendziowskie Gate, Brudzinskie Gate i Grohoskie Gate.

Embankment Fortified – umocniony brzeg na żoliborskim odcinku przy Koszarach Gwardii Koronnej.

Warto zwrócić także uwagę na układ fortyfikacji na praskim brzegu Wisły. W bezpośrednich granicach miasta pozostaje jedynie kwartał przy moście. Sama Praga i jej trzy rogatki prowadzące do pobliskich miejscowości nie wchodzą już w skład Warszawy…

Epilog

To tyle z lingwistyczno-varsavianistycznego punktu widzenia. Ciekawie byłoby przenieść się do ówczesnej Warszawy, której angielska mapa nadała międzynarodowego blichtru. Angielskie nazwy z pewnością miały oswoić odległy zakątek Europy. Pamiętajmy jednak, że kiedy publikacja się ukazała był rok 1846. Warszawa leżała wtedy w Prywislanskim Kraju na rubieży carskiej Rosji. Dalej ciągnął się już tylko opisany po angielsku step…

[1] Society for the Diffusion of Useful Knowledge

[2] A comparison of the principal buildings in Warsaw

****************

Mapa pochodzi ze zbiorów David Rumsay Map Collection, udostępnionych na zasadach wolnej licencji.

Komentarze

komentarzy